Một số vấn đề tâm lý của người dân tại các khu công nghiệp

18/03/2010

(Tamly) –  Nhiều nghiên cứu đã chú ý đến những ảnh hưởng tiêu cực và tích cực của việc thu hồi đất để xây dựng KCN đến đời sống vật chất, đời sống văn hoá- tinh thần, việc làm, môi trường sống... của những người nông dân ở các vùng có KCN.
Trong những nghiên cứu về tác động thu hồi đất, các tác giả rất chú trọng vào việc tìm hiểu những biến đổi trong nhu cầu vật chất và tinh thần; sự biến đổi hệ thống giá trị và định hướng hệ thống giá trị; tâm trạng của người dân không còn đất để sản xuất; lối sống của họ trước tác động của công nghiệp hoá, hiện đại hoá; các mối quan hệ xã hội mới được xác lập cùng tồn tại song song với các chuẩn mực truyền thống.
Theo tác giả Lê Hữu Xanh do tác động trực tiếp từ những kết quả phát triển kinh tế - xã hội trong những năm qua, nhu cầu vật chất của nông dân tăng lên đáng kể, người nông dân không còn phải lo đói ăn, thiếu mặc mà có sự phát triển từ những nhu cầu tối thiểu sang những nhu cầu có chất lượng cao. Nông dân có điều kiện phát triển hài hòa giữa nhu cầu vật chất và nhu cầu văn hoá - tinh thần. Theo số liệu điều tra và và qua nghiên cứu thực tế tại một số địa phương thì hiện nay, nhu cầu học tập, đầu tư cho con cái học tập là rất lớn.
Bằng phương pháp tổng thuật một số kết quả điều tra xã hội học, tác giả Lê Hữu Xanh kết luận rằng, sự biến đổi định hướng giá trị và hệ giá trị chuẩn mực chịu sự tác động của các thiết chế chính trị - xã hội, của điều kiện sống, của trình độ văn hoá, trình độ nhận thức của bản thân chủ thể. Theo ông, trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá thì các giá trị như: tự do, sức khoẻ, học vấn, việc làm hữu ích ... là những giá trị được đông đảo tầng lớp dân cư trong đó có tầng lớp nông dân đánh giá cao và lựa chọn. Trong phương thức lựa chọn hệ giá trị hay định hướng giá trị và thừa nhận giá trị chuẩn mực, do tác động của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn, của các yếu tố khoa học - kỹ thuật, của thông tin và do trình độ nhận thức được nâng cao... mà yếu tố lý trí sẽ chiếm ưu thế hơn yếu tố cảm tính. Chính vì thế hệ giá trị mới mang yếu tố thực tế hơn. Các giá trị xoay quanh việc giải phóng cá nhân con người, thoả mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của cá nhân, các giá trị thuộc về năng lực hoạt động, có giá trị thực tế v.v... sẽ được nhiều người đánh giá cao và lựa chọn.
Các tác giả Trần Khâm và Trung Chính qua tìm hiểu thực tế đã cho thấy đời sống và việc làm của người đến tuổi lao động vừa là vấn đề cơ bản lâu dài, vừa là vấn đề bức xúc trước mắt đối với xã hội. Bên cạnh những kết quả đạt được, tình trạng đời sống khó khăn, thiếu việc làm đang gây ra tâm trạng lo lắng cho những người nông dân không còn đất canh tác.
Các nhà nghiên cứu Nguyễn Tuấn Anh, Nguyễn Thị Minh Phương, Bùi Hoài Sơn, Nguyễn Thị Hiền, Phạm Nam Thanh, Đình Quang,... qua tìm hiểu đời sống văn hoá đô thị và KCN Việt Nam đã cho rằng, lối sống của người nông dân trong các KCN có sự pha trộn lối sống nông thôn - đô thị do sự đa dạng về thành phần dân cư. Thái độ, hành vi và ứng xử giữa các cá nhân với nhau và với môi trường thay đổi theo xu hướng mới. Các giá trị, chuẩn mực văn hoá và lối sống biến đổi trong mỗi gia đình và ngoài xã hội. Tác giả Lê Hữu Xanh cũng khẳng định “một trong những nhân tố tác động mạnh mẽ đến quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đồng thời cũng là sản phẩm của quá trình này ở nông thôn Bắc Bộ là lối sống. Theo ông, do tác động của công nghiệp hoá, hiện đại hoá, do yêu cầu của khoa học - công nghệ, của quy trình sản xuất mới... lối sống văn minh, hiện đại, năng động, tác phong công nghiệp đang dần dần thay thế cho lối sống tùy tiện, lạc hậu, trì trệ. Tư tưởng cam phận, bó hẹp, đóng kín... trong nếp sống cũ của người nông dân sẽ được thay thế bằng lối sống linh hoạt, nhanh nhạy và cởi mở, quảng giao hơn. Do tác động của hệ thống quản lý mới và sự hoàn chỉnh của hệ thống pháp luật, ý thức pháp luật của người nông dân sẽ được hình thành đầy đủ hơn. Lối sống tuân theo khuôn khổ pháp luật và chuẩn mực cộng đồng cũng sẽ ngày càng được củng cố. Tuy nhiên, do đời sống kinh tế phát triển cao, do tác động tiêu cực của kinh tế thị trường, trong nông dân đồng bằng Bắc Bộ cũng sẽ xuất hiện ngày càng nhiều lối sống thực dụng. Đây sẽ là tác nhân gây cản trở cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn đồng bằng Bắc Bộ.
Ngoài ra, còn có những công trình nghiên cứu về mối quan hệ xã hội và sự thay đổi của các quan hệ đó ở những vùng nông thôn có xây dựng các KCN. Một số tác giả theo xu hướng này đã chỉ ra rằng, cư dân ở các KCN không chỉ đơn thuần là những người nông dân thuần túy như trước đây mà là một tập hợp khá đa dạng nhiều nhóm người khác nhau, có nguồn gốc xuất thân và địa vị xã hội khác nhau. Ngoài nông dân, ở đây còn có công nhân, trí thức, chủ doanh nghiệp, tầng lớp trung lưu, người nghèo... Bên cạnh đó, trình độ dân trí và nhận thức của người dân được nâng cao vì được tiếp xúc nhiều hơn với các yếu tố hiện đại và được cung cấp thông tin thường xuyên hơn từ nhiều nguồn khác nhau. Sự phân hoá xã hội ở nông thôn trở nên sâu sắc hơn, các mối quan hệ xã hội ở nông thôn có thể thay đổi một cách cơ bản. Các mối quan hệ xã hội ở các KCN không còn đơn giản là các mối quan hệ họ hàng, làng xã mà là các quan hệ xã hội đa chiều, phức tạp do sự pha trộn nhiều tầng lớp dân cư và sự chuyển đổi các mô hình cư trú. Do vậy dễ nảy sinh những xung đột về lợi ích giữa các nhóm dân cư (đặc biệt trong sử dụng đất, các dịch vụ xã hội, vệ sinh môi trường...) cùng với sự thay đổi các chuẩn mực văn hoá cộng đồng là sự thay đổi thái độ, hành vi và cách ứng xử của mỗi người nông dân trong đời sống gia đình và xã hội.
Tóm lại, các vấn đề liên quan đến việc hình thành KCN tại các vùng nông thôn đã được nhiều ngành khoa học nghiên cứu như xã hội học, kinh tế học, tâm lý học.... Phần lớn các nghiên cứu này đã chú ý đến những ảnh hưởng tiêu cực và tích cực của việc thu hồi đất để xây dựng KCN đến đời sống vật chất, đời sống văn hoá- tinh thần, việc làm, môi trường sống... của những người nông dân ở các vùng có KCN. Tuy nhiên, khi tìm hiểu những tác động của KCN đến các mặt đời sống của người dân, phần lớn các tác giả mới chỉ tập trung phân tích những hiện tượng cụ thể, sử dụng phương pháp thống kê để đánh giá thực trạng ảnh hưởng của việc hình thành các KCN và từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm tháo gỡ một số vấn đề nảy sinh từ việc hình thành các KCN ở những vùng nông thôn. Các nghiên cứu về tác động của việc thu hồi đất để xây dựng KCN đến đời sống của người dân có đất bị thu hồi một cách có hệ thống chưa nhiều. Đặc biệt, những nghiên cứu về vấn đề tâm lý của những người nông dân có đất bị thu hồi còn rất hãn hữu. Thực tế đó làm hạn chế hiểu biết của xã hội nói chung và của những người quản lý nói riêng về đời sống nội tâm của những người nông dân có đất bị thu hồi. Nghiên cứu sâu một số vấn đề tâm lý (vấn đề đền bù và những thay đổi trong hệ thống nhu cầu, trong quan hệ người - người; khả năng thích ứng của người nông dân bị thu hồi đất với sự thay đổi việc làm; tâm trạng, thái độ của những người dân này đối với việc hình thành KCN tại địa phương) sẽ giúp chúng ta hiểu đầy đủ hơn và rõ ràng hơn tác động của việc thu hồi đất để xây dựng KCN. Trên cơ sở đó có được những biện pháp hữu hiệu nhằm tạo điều kiện để người nông dân thích ứng được với những thay đổi tại địa phương do việc hình thành các KCN.


Lâm Bình